Nadia Murad: ISIS च्या तावडीतून सुटलेली नोबेल विजेती
१. एका रात्री अचानक सर्व काही संपलं...
ऑगस्ट २०१४. उत्तर इराकच्या एका शांत आणि दुर्गम भागात वसलेलं 'कोची' (Kocho) गाव. तेथील लोक नेहमीप्रमाणे आपल्या दैनंदिन कामात मग्न होते.
पण अचानक क्षितिजावर काळे झेंडे लावलेल्या गाड्यांचा ताफा दिसू लागला. ही फक्त एक लष्करी घुसखोरी नव्हती; ती एका भयंकर मृत्यूची आणि गुलामगिरीची नांदी होती.
बंदुकाधारी ISIS चे दहशतवादी गावात शिरले. त्यांनी गावातील सर्व पुरुष आणि महिलांना वेगळे केले.
काही तासांतच, शेकडो पुरुषांना गोळ्या घालून ठार मारण्यात आले. आणि तरुण मुलींना, महिलांना जनावरांसारखं ट्रकमध्ये कोंबून अज्ञात स्थळी नेण्यात आलं.
त्या ट्रकमध्ये एक २१ वर्षांची मुलगी होती. जिचं नाव होतं— नादिया मुराद.
पुढचे काही महिने ती ज्या नरकातून गेली, त्याची कल्पना करणंही मानवी मेंदूच्या पलीकडचे आहे. पण ही कहाणी फक्त एका पीडितेची नाही.
ही कहाणी आहे एका अशा मुलीची, जिने जगातील सर्वात क्रूर दहशतवादी संघटनेच्या डोळ्यात डोळे घालून त्यांना आव्हान दिले.
२. नमस्कार, किस्सेवाला मध्ये तुमचं स्वागत आहे! (Introduction)
नमस्कार मित्रांनो! 'किस्सेवाला - अज्ञात तथ्यांचा रंजक उलगडा' या आपल्या मंचावर मी तुमचं स्वागत करतो.
आज आपण इतिहासातील अशी एक घटना जाणून घेणार आहोत, जी जास्त जुनी नाही. फक्त काही वर्षांपूर्वी आपल्याच जगात, याच पृथ्वीवर एक असा नरसंहार झाला, ज्याने माणुसकीला काळीमा फासला.
आपण वाचतो, ऐकतो की दहशतवाद वाईट असतो. पण तो प्रत्यक्षात किती भयानक असू शकतो, हे नादिया मुरादच्या डोळ्यांतून पाहिल्यावरच समजतं.
हा एक डॉक्युमेंटरी प्रवास आहे. जिथे आपण फक्त एका मुलीची सुटका नाही, तर जागतिक राजकारण, युद्धगुन्हे आणि मानवी न्यायाचा संघर्ष समजून घेणार आहोत.
चला तर मग, या अंधाऱ्या प्रवासातून प्रकाशाकडे जाणाऱ्या वाटेवर पाऊल ठेवूया.
३. यझिदी समाज आणि त्यांचा प्राचीन इतिहास (Background Context)
नादियाच्या व्यथा समजून घेण्यापूर्वी, ती ज्या समाजातून येते, तो 'यझिदी' (Yazidi) समाज काय आहे, हे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
यझिदी हा मध्यपूर्वेतील एक अत्यंत प्राचीन अल्पसंख्याक गट आहे. त्यांचा धर्म इस्लाम किंवा ख्रिश्चन धर्मापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे.
यझिदी धर्मात अनेक प्राचीन मेसोपोटेमियन परंपरांचा समावेश आहे. ते एकाच ईश्वराला मानतात आणि 'ताऊस मलक' (मैलक ताऊस) या देवदूताची पूजा करतात, ज्याचे प्रतीक मोर आहे.
हाच त्यांच्यासाठी शाप ठरला.
यझिदी लोकांबद्दलचे गैरसमज नेमके काय होते?
इस्लामिक कट्टरपंथी आणि विशेषतः ISIS च्या दहशतवाद्यांनी यझिदींना "सैतानाचे उपासक" (Devil Worshippers) ठरवले. हा एक शतकानुशतके चालत आलेला गैरसमज होता. याच चुकीच्या समजुतीमुळे ISIS ने ठरवले की यझिदी लोकांना जगण्याचा कोणताही अधिकार नाही. एकतर त्यांनी इस्लाम स्वीकारावा किंवा मरावे.
४. सिंजारवरील हल्ला आणि नरसंहार (Main Investigation)
३ ऑगस्ट २०१४. ISIS ने माउंट सिंजार (Mount Sinjar) आणि आजूबाजूच्या गावांवर अचानक आणि भीषण हल्ला केला.
इराकी सैन्य आणि कुर्दिश पेशमर्गा (Kurdish Peshmerga) फौजांनी माघार घेतल्यामुळे, यझिदी समाज पूर्णपणे उघडा पडला. कोणतेही संरक्षण नसलेले हजारो यझिदी जीव वाचवण्यासाठी सिंजार पर्वतावर पळून गेले.
तिथे अन्न नाही, पाणी नाही. उन्हाळ्याची तीक्ष्ण धग आणि खाली वाट पाहणारे क्रूर दहशतवादी.
यझिदी नरसंहार नेमका काय होता?
यझिदी नरसंहार हा ISIS द्वारे २०१४ मध्ये इराकच्या सिंजार प्रांतात घडवून आणलेला एक पद्धतशीर हत्याकांडाचा कट होता. यामध्ये ५००० हून अधिक यझिदी पुरुषांची निर्घृण हत्या करण्यात आली, आणि सुमारे ७००० पेक्षा जास्त महिला आणि लहान मुलांना अपहरण करून लैंगिक गुलाम (Sex Slaves) बनवण्यात आले.
नादियाचे कोची गाव या नरसंहाराच्या केंद्रस्थानी होते. तिने तिच्या डोळ्यांसमोर तिच्या आईला आणि ६ भावांना मृत्यूच्या दाढेत जाताना पाहिले.
५. मोसुलमधील तो जिवंत नरक (Conflict & Tension)
नादियाला आणि इतर शेकडो मुलींना मोसुल शहरात नेण्यात आले. मोसुल हे त्याकाळी ISIS चे मुख्य केंद्र बनले होते.
तिथे जे घडले, ते वाचतानाही अंगावर शहारे येतात. ISIS ने अधिकृतपणे महिलांची 'गुलाम बाजारपेठ' (Slave Market) सुरू केली होती.
मुलींना रांगेत उभे केले जायचे. दहशतवादी यायचे, त्यांच्या शारीरिक रचनेची पाहणी करायचे आणि पैसे देऊन त्यांना 'विकत' घ्यायचे.
नादियाला एका दहशतवाद्याने विकत घेतले. तिच्यावर वारंवार शारीरिक, मानसिक आणि लैंगिक अत्याचार करण्यात आले.
जेव्हा तिने पळून जाण्याचा पहिला अयशस्वी प्रयत्न केला, तेव्हा तिला भयंकर शिक्षा देण्यात आली. तिला एका खोलीत बंद करून सामूहिक अत्याचाराला सामोरे जावे लागले.
पण एवढं सगळं होऊनही, नादियाच्या आतली जगण्याची आणि न्यायाची आग विझली नव्हती.
६. ती थरारक सुटका (Hidden Truth)
पण खरी गोष्ट आता सुरू होते...
गुलामगिरीच्या त्या अंधारात, एके दिवशी एक अशी घटना घडली, जी एखाद्या चमत्कारापेक्षा कमी नव्हती. नोव्हेंबर २०१४ चा तो दिवस.
ज्या घरात नादियाला कैद करून ठेवण्यात आलं होतं, तिथला तो दहशतवादी घाईघाईत बाहेर गेला. आणि... तो दरवाजाला कुलूप लावायला विसरला.
नादियाने पाहिले की दरवाजा किंचित उघडा आहे. हा तिच्यासाठी मृत्यू किंवा स्वातंत्र्य यापैकी एक निवडण्याचा क्षण होता.
ती गुपचूप बाहेर पडली. मोसुलचे रस्ते दहशतवाद्यांनी भरलेले होते. एक छोटीशी चूक आणि थेट मृत्यू.
तो अज्ञात मसिहा: ती एका अनोळखी दरवाजावर धडकली. तो एका सुन्नी मुस्लिम कुटुंबाचा दरवाजा होता. त्या कुटुंबाला माहीत होतं की जर त्यांनी एका यझिदी गुलामाला आश्रय दिला, तर ISIS त्यांनाही संपवून टाकेल.
पण माणुसकी अजून जिवंत होती. त्या कुटुंबाने स्वतःचा जीव धोक्यात घालून नादियाला लपवले. त्यांनी तिला बनावट इस्लामिक ओळखपत्र बनवून दिले आणि गुप्त मार्गाने तिला कुर्दिश नियंत्रणाखालील सुरक्षित भागात पोहोचवले.
७. युद्धातील सर्वात क्रूर शस्त्र (Deep Analysis)
या घटनेचे आपण जरा सखोल विश्लेषण करूया. ISIS ने जे केले, ती फक्त वासना नव्हती.
हे 'युद्धात लैंगिक हिंसेचा शस्त्र म्हणून वापर' (Weaponization of Sexual Violence) करण्याचे एक अतिशय क्रूर आणि पद्धतशीर उदाहरण होते.
त्यांनी कुराण आणि इस्लामिक कायद्यांचा (शरिया) त्यांच्या सोयीनुसार चुकीचा अर्थ लावला. 'सबाया' (Sabaya - युद्धात जिंकलेल्या दासी) या संकल्पनेचे पुनरुज्जीवन करून त्यांनी स्वतःच्या दहशतवाद्यांना बक्षीस म्हणून या महिलांचे वाटप केले.
यामागे दोन मुख्य हेतू होते: १. यझिदी समाजाचे खच्चीकरण करणे आणि त्यांच्या भावी पिढ्या नष्ट करणे. २. जगातील इतर कट्टरपंथी तरुणांना ISIS कडे आकर्षित करण्यासाठी या महिलांचा 'आमिष' म्हणून वापर करणे.
हा एक सुनियोजित 'Genocide' (वंशसंहार) होता.
८. न्यायासाठी आंतरराष्ट्रीय लढा (Expert Perspective)
सुरक्षित जागी पोहोचल्यानंतर नादिया गप्प बसली नाही. अनेक पीडितांना स्वतःसोबत झालेल्या अत्याचारांबद्दल बोलण्याची लाज वाटते.
पण नादियाने आपले अश्रू पुसले आणि आपला आवाज उठवला. ती जर्मनीला गेली आणि तिथे तिला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पाठिंबा मिळाला.
येथे प्रवेश झाला एका प्रसिद्ध मानवाधिकार वकील— अमल क्लूनी (Amal Clooney) यांचा.
अमल क्लूनी यांनी नादियाची केस हाती घेतली. त्यांनी संयुक्त राष्ट्रात (UN) उभे राहून जगभरातील नेत्यांच्या डोळ्यात अंजन घातले.
त्यांनी स्पष्ट केले की ISIS विरुद्धचा लढा फक्त बॉम्ब टाकून जिंकता येणार नाही; त्यांना कोर्टात खेचून त्यांच्यावर 'युद्धगुन्हे' आणि 'मानवतेविरुद्धचे गुन्हे' (Crimes against Humanity) यासाठी खटला चालवला पाहिजे.
९. कुटुंबाचा अंत आणि एक नवी सुरुवात (Emotional/Philosophical Reflection)
जरा विचार करा... ज्या मुलीने स्वतःची आई गमावली, ६ सख्खे भाऊ गमावले, स्वतःच्या शरीराची आणि मनाची अक्षरशः राखरांगोळी होताना पाहिली.
ती मुलगी बदल्याची (Revenge) भाषा करत नव्हती. ती 'न्यायाची' (Justice) भाषा करत होती.
नादिया मुराद ही आता फक्त एक व्यक्ती राहिली नव्हती; ती जगभरातील लाखो अत्याचारित महिलांचा, मानवी तस्करीच्या (Human Trafficking) बळींचा आवाज बनली होती.
तिच्या याच अदम्य साहसासाठी, २०१८ मध्ये नादिया मुरादला 'नोबेल शांतता पुरस्कार' (Nobel Peace Prize) देऊन सन्मानित करण्यात आले.
तो पुरस्कार स्वीकारताना ती म्हणाली होती, "मला जगातील शेवटची अशी मुलगी बनायचे आहे, जिच्यावर अशी वेळ आली."
१०. यझिदी समाजाचे भविष्य (Future Implications)
आज ISIS ची भौगोलिक ताकद संपली असली, तरी प्रश्न अजूनही सुटलेला नाही. सिंजार शहर अजूनही उध्वस्त आहे.
हजारो यझिदी लोक आजही निर्वासितांच्या छावण्यांमध्ये (Refugee Camps) राहत आहेत. सर्वात भयंकर गोष्ट म्हणजे, आजही सुमारे ३००० हून अधिक यझिदी महिला आणि मुले बेपत्ता आहेत.
त्या जिवंत आहेत की मारल्या गेल्या, याचा कोणालाही पत्ता नाही. नादिया मुरादने 'Nadia's Initiative' नावाची संस्था स्थापन केली आहे, जी सिंजारच्या पुनर्बांधणीसाठी आणि महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी काम करत आहे.
११. दहशतीवर मानवी इच्छाशक्तीचा विजय (Conclusion)
नादिया मुरादची कहाणी ही मानवी इतिहासातील एका काळ्याकुट्ट पर्वाची साक्ष आहे. पण त्याचबरोबर, ती एका अशा प्रकाशाचीही साक्ष आहे, जो कितीही गडद अंधारात विझवता येत नाही.
ISIS ला वाटलं होतं की ते यझिदींना संपवतील. पण एका २१ वर्षांच्या मुलीने त्यांना जागतिक न्यायालयात उभं केलं.
हा विजय शस्त्रांचा नाही, तर मानवी इच्छाशक्तीचा आहे. सत्याचा आहे.
तुम्हाला काय वाटतं? अशा युद्धगुन्हेगारांना आंतरराष्ट्रीय पातळीवर फाशीची शिक्षा असली पाहिजे का? किंवा अशा प्रकरणांमध्ये जागतिक महासत्ता (अमेरिका, रशिया) यांनी वेळीच पावले का उचलली नाहीत?
तुमचे विचार खाली कमेंट्समध्ये नक्की सांगा. हा लेख जर तुम्हाला माहितीपूर्ण आणि विचार करायला लावणारा वाटला असेल, तर तुमच्या मित्र-परिवारासोबत नक्की शेअर करा.
अशाच 'अज्ञात तथ्यांच्या रंजक उलगड्यासाठी' किस्सेवाला प्लॅटफॉर्मला फॉलो करायला विसरू नका!
१२. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. नादिया मुराद कोण आहे? नादिया मुराद ही इराकमधील यझिदी मानवाधिकार कार्यकर्ती आहे. ती ISIS च्या दहशतवादी हल्ल्यातून बचावली असून २०१८ ची नोबेल शांतता पुरस्कार विजेती आहे.
२. यझिदी लोक कोण आहेत? यझिदी हा मध्यपूर्वेतील, प्रामुख्याने इराकच्या सीरिया जवळील भागात राहणारा एक प्राचीन धार्मिक अल्पसंख्याक समाज आहे.
३. ISIS ने यझिदींवर हल्ला का केला? ISIS च्या कट्टरपंथी विचारधारेनुसार यझिदी लोक 'सैतानाचे उपासक' होते. त्यामुळे त्यांची हत्या करणे किंवा त्यांना गुलाम बनवणे हे त्यांनी स्वतःचे धार्मिक कर्तव्य मानले.
४. नादिया मुरादला नोबेल पुरस्कार का मिळाला? युद्ध आणि सशस्त्र संघर्षात लैंगिक हिंसेचा शस्त्र म्हणून होणारा वापर थांबवण्यासाठी तिने केलेल्या अथक प्रयत्नांसाठी आणि जागृतीसाठी तिला हा पुरस्कार देण्यात आला.
५. नादिया मुरादची केस कोणत्या वकिलाने लढवली? प्रसिद्ध आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार वकील अमल क्लूनी (Amal Clooney) यांनी नादिया मुरादला कायदेशीर मदत दिली आणि हा मुद्दा संयुक्त राष्ट्रात मांडला.
लेखक परिचय (Author Box)
Dattatray Chintaman Shinde (B.E. E & Tc)
दत्तात्रय शिंदे हे 'किस्सेवाला'चे अधिकृत सिनेमॅटिक डॉक्युमेंटरी लेखक आहेत. इतिहास, भू-राजकारण (Geopolitics), आणि रहस्यमय घटनांचे सखोल विश्लेषण करून, अत्यंत सोप्या पण रंजक शैलीत (Lallantop & Netflix style) माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे, ही त्यांची खासियत आहे.